دانشگاه صدا و سیما

1405/02/22

تعداد بازدید:203

نام خبرنگار:مریم صهبایی

بازخوانی ابعاد گفتمانی و روایی جنگ رمضان در نشست علمی دانشگاه صداوسیما

نشست علمی «خشم مقدس؛ بازخوانی ابعاد گفتمانی و روایی جنگ رمضان»، عصر دوشنبه ۲۱ اردیبهشت‌ماه با حضور دکتر جهاندار امیری و دکتر اردشیر زابلی‌زاده، از اساتید دانشکده ارتباطات و رسانه، در دانشگاه صداوسیما برگزار شد.

این نشست که به همت معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه و با مشارکت دانشکده ارتباطات و رسانه برگزار شد، به بررسی ابعاد مختلف بازنمایی و روایت‌پردازی رسانه‌ای درباره جنگ رمضان پرداخت.

در ابتدای این نشست، دکتر اردشیر زابلی‌زاده با تمرکز بر نحوه بازنمایی جنگ رمضان در رسانه‌های خبری بلوک شرق و غرب، به تحلیل چارچوب‌های روایی و سیاست‌های خبری شبکه‌هایی چون بی.بی.سی، فاکس نیوز و سی.ان.ان و برخی شبکه‌های خبری عربی مانند الجزیره پرداخت. وی با اشاره به رویکرد این رسانه‌ها در طول جنگ 40 روزه اظهار کرد: «رسانه‌های مزبور کوشیدند با بهره‌گیری از تیترهای خاص، تهدید را به‌گونه‌ای قاب‌بندی کنند که در افکار عمومی جهان، احساس ترس و اضطراب ایجاد شود.»

به گفته وی، این شبکه‌ها با القای افزایش بار امنیتی منطقه و نزدیک بودن خطر، تلاش کردند مخاطبان را نسبت به تحولات منطقه نگران و در عین حال، افکار عمومی را نسبت به ایران بدبین کنند. زابلی‌زاده تأکید کرد که این رسانه‌ها در کنار تیترهای خاص، از تصاویر نیز به‌عنوان ابزاری مکمل برای القای ترس از ایران و تحریک مخاطب بهره گرفته‌اند.

وی در ادامه با تأکید بر اهمیت تیتر در فرآیند دریافت خبر، تصریح کرد: «از آنجایی که بخش عمده‌ای از مخاطبان، اخبار را در سطح تیتر دنبال می‌کنند، از همین‌رو، تیتر از جایگاهی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به ادراک مخاطب برخوردار است.» وی در ادامه با اشاره به عملکرد رسانه ملی در جریان جنگ رمضان، برخی ضعف‌های موجود در بازنمایی خبری آن دوره را مورد توجه قرار داد و گفت: «بازنمایی رسانه ملی در گزارش‌های خبری مربوط به جنگ اخیر، ضعیف بود و در حوزه روایت‌گری نیز کاستی‌هایی وجود داشت که باید مورد توجه قرار گیرد.»

زابلی‌زاده همچنین با بیان اینکه روایت‌گری در شرایط جنگی، نیازمند ایجاد گره ذهنی برای مخاطب و سپس گشودن آن است، افزود: «خبر نباید صرفاً در سطح تیتر باقی بماند، بلکه لازم است تا با انتخاب دقیق واژگان و برخورد حرفه‌ای با موضوع، زمینه درک عمیق‌تر مخاطب را فراهم کند.» این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، به بررسی نحوه روایت‌پردازی شبکه BBC در ایام جنگ پرداخت و گفت: «چارچوب غالب در بازنمایی این شبکه، «بحران ژئوپلیتیک» است؛ به این معنا که بی.بی.سی با ابراز نگرانی از گسترش درگیری‌ها و استفاده از گونه‌های مختلف تیتر، از جمله تیتر روایی، می‌کوشد تصویری فراتر از یک منازعه منطقه‌ای ارائه دهد.» به گفته وی، هدف چنین بازنمایی‌ای آن است که جنگ رمضان نه صرفاً یک جنگ محدود به خاورمیانه، بلکه بحرانی فرامنطقه‌ای و حتی جهانی تلقی شود.

وی همچنین در بخش پایانی سخنان خود، به نحوه روایت‌گری شبکه راشاتودی به عنوان رسانه معروف بلوک شرق در ایام جنگ اشاره کرد و افزود: «این شبکه به‌دلیل تقابل با غرب، روایت متفاوتی از جنگ ارائه داد و واکنش ایران را در چارچوب دفاع از خود توصیف کرد، از سوی دیگر، رسانه‌های چینی نیز در این زمینه عمدتاً بر حفظ ثبات منطقه و مدیریت بحران تأکید داشتند و از موضع‌گیری انتقادی علیه ایران، آمریکا یا اروپا پرهیز کردند.» زابلی‌زاده در ادامه، رویکرد شبکه فاکس‌نیوز را نیز متفاوت از شبکه آمریکایی سی.ان.ان دانست و گفت: «فاکس‌نیوز با اتکا به چارچوبی ایدئولوژیک و دوگانه خیر و شر، کوشید این الگوی ذهنی را در مخاطب تثبیت کند و در پوشش خبری قاب اخلاقی_تقابلی را به نمایش گذاشت.»

وی در جمع‌بندی سخنان خود با تأکید بر اهمیت تحلیل تطبیقی روایت‌های رسانه‌ای گفت: «بررسی مواضع رسانه‌ها در جریان جنگ رمضان و مقایسه روایت‌های متفاوت بلوک‌های رسانه‌ای، امکان دستیابی به درکی جامع‌تر از سازوکارهای بازنمایی خبری را فراهم می‌کند. علاوه بر این، از خلال تیترها می‌توان نکات بسیاری را دریافت و در مقابل، دانست که با فقدان تیترگذاری صحیح، بخش مهمی از معنا و اثرگذاری خبر از دست می‌رود.» این استاد دانشگاه، در پایان با اشاره به ضرورت تحول در آموزش و حوزه تولید خبر تصریح کرد: «اگر قرار باشد تغییری در وضعیت موجود ایجاد شود، باید در چارچوب‌های ابلاغی وزارت علوم بازنگری صورت گیرد و با نوآوری در سبک‌های خبری و دروس این رشته، در مسیر تربیت نیروی مؤثر گام برداشت.»

در ادامه این نشست، جهاندار امیری، دیگر مهمان برنامه، با ارائه مبحثی با محور «نگاهی به تأثیرات جنگ رمضان بر گفتمان مقاومت»، به بررسی پیامدهای این جنگ در تقویت این گفتمان پرداخت.

وی با تعریف مفاهیمی چون تحلیل گفتمان و گفتمان مقاومت و تبیین نگاه‌های توصیفی در این حوزه، اظهار کرد: «جنگ رمضان به همگرایی بیشتر زنجیره‌های هم‌ارز و جبهه‌های مقاومت انجامید و انسجام در برابر تهدیدهای خارجی را افزایش داد.» به گفته امیری، این جنگ موجب بازگشت ایرانی‌ها به هویت تاریخی خود، برجسته شدن نمادهای ملی و عناصر میهنی و در نهایت تقویت وحدت ملی شد.

وی همچنین با اشاره به پیامدهای دیگر این جنگ افزود: «برجسته شدن هویت‌های قومی، وحدت میان رهبری و نخبگان در برابر دشمن، بازتعریف مرزهای گفتمانی و طرد گفتمان‌های رقیب، از جمله تحولاتی بود که به شکل‌گیری مرزبندی‌های جدید حول کشورمان منتهی شد.»

امیری در بخش دیگری از سخنان خود، ریشه‌های گفتمان مقاومت را در سه محور دینی، ضداستعماری و سیاسی ـ امنیتی دسته‌بندی کرد و گفت: «جنگ رمضان زنجیره گفتمان مقاومت را به سطحی راهبردی ارتقا داد و آن را گسترش بخشید؛ چنان‌که اقدامات مقاومت عراق، حزب‌الله لبنان و انصارالله یمن در طول جنگ در همین چارچوب قابل تحلیل است.»

این استاد دانشگاه، یکی از کارکردهای مهم جنگ رمضان را تغییر در مفهوم «ما» و «دیگری» دانست و تصریح کرد: «در نتیجه شکل‌گیری تهدید خارجی مشترک، منازعات داخلی کاهش یافت.» وی پویش «جان‌فدا» و تجمعات خیابانی را نشانه‌ و جلوه‌ای از این تحول در مفاهیم «ما» و «دیگری» برشمرد.

امیری همچنین به بازتولید گفتمان مقاومت در سطوح نهادی و رسانه‌ای اشاره کرد و ورود مداحان، شعرا و هنرمندان به میدان روایت‌گری و تجمعات شبانه را نیز از نشانه‌های این بازتولید دانست. وی در ادامه، با طرح بحث تبارشناسی گفتمان مقاومت، به پیشینه این مفهوم در لایه مؤلفه‌هایی چون واقعه عاشورا، شعارهایی مانند «خیبر خیبر یا صهیون» و نیز لایه‌های تاریخی و تمدنی ایران از جمله تخریب اماکن تاریخی در خلال جنگ و همچنین انقلاب اسلامی ایران اشاره کرد.

به گفته امیری، در نتیجه این جنگ، لایه‌هایی از قدرت شامل قدرت سخت، قدرت نرم و قدرت ائتلاف‌سازی بازآفرینی و مفاهیم بسیج مردمی و هویت جمعی نیز بازسازی شدند. او تأکید کرد: «این جنگ، مرزهای «ما» و «دیگری» را در سطوح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی به نفع مقاومت تشدید کرد و در نتیجه، گفتمان مقاومت از یک گفتمان حاشیه‌ای به کلان‌روایتی هویت‌بخش برای ایران و جهان اسلام تبدیل شد.» وی احیای نفس تازه در محور مقاومت، وحدت‌آفرینی ملی، تضعیف هژمونی آمریکا، افول گفتمان غربی و پیروزی گفتمان مقاومت در عرصه روایت و نبرد رسانه‌ای را از مهم‌ترین پیامدهای جنگ ۴۰ روزه در سطح منطقه و جهان برشمرد.

شایان ذکر است، این نشست علمی که با دبیری دکتر محمدقلی میناوند همراه بود در پایان با پرسش و پاسخ و تبادل نظر حاضران به پایان رسید.