رویانیوز :: به نقل از ایرنا: این نویسنده درباره وضعیت پژوهش در سینمای ایران اظهار داشت: «در سینمای ایران، پژوهش زمانی معنا پیدا میکند که فیلمی تاریخی، مستند یا علمی تخیلی ساخته شود؛ زیرا این گونهها ناگزیر از رجوع به منابع و اسناد هستند. اما در شرایط فعلی که این ژانرها عملاً سهم اندکی در تولیدات دارند، پژوهش نیز از مسیر تولید کنار گذاشته شده است.»
پژوهش در سینمای ایران هنوز شأن حرفهای ندارد
او تأکید کرد: «حتی اگر نام پژوهشگر در تیتراژ ذکر شود، در بسیاری از فیلمها این عنوان در بخشهای پایینی و کماهمیت قرار میگیرد. همین نحوه برخورد نشان میدهد پژوهش در سینمای ایران هنوز شأن حرفهای ندارد و کمتر بهعنوان بخشی از فرآیند خلاق شناخته میشود.»
این پژوهشگر و مترجم حوزه سینما با اشاره به لزوم تفکیک پژوهش نظری و پژوهش کاربردی گفت: «پژوهش نظری سینما ذیل علوم انسانی تعریف میشود و الزاماً قرار نیست به تولید فیلم منجر شود. در واقع، پژوهشهای نظری به افزایش دانش و فهم سینما کمک میکنند، اما نمیتوان انتظار داشت مستقیماً کیفیت آثار سینمایی را تغییر دهند.»
کار پژوهش نظری، تولید معرفت است نه اثر
وی با بیان اینکه کار پژوهش نظری، تولید معرفت است نه تولید اثر، ادامه داد: «سینماگر ممکن است از این دانش استفاده کند، اما هدف پژوهشگر تولید فیلم نیست. هرگونه انتظار برای کاربردی شدن فوری پژوهش، نوعی بدفهمی از ماهیت تحقیقات نظری به شمار میرود.»
شهبا تصریح کرد: «پژوهشهای دانشگاهی در حوزه سینما، گرچه در مقایسه با سایر هنرها گستردهتر است، اما هنوز از عمق و انسجام کافی برخوردار نیست. در ایران، نظریهپردازی بومی شکل نگرفته و اغلب پژوهشها بر پایه نظریههای غربی انجام میشود.»
پژوهش سینمایی در ایران بیشتر بر پایه سلیقه شخصی پیش میرود
این پژوهشگر سینما در ادامه سخنان خود تأکید کرد: «پژوهش سینمایی در ایران بیشتر بر پایه سلیقه و علاقه شخصی پیش میرود و هنوز بهصورت نهادی و ساختاری سامان نیافته است. تاکنون هیچ نظام مشخصی برای هدایت و پشتیبانی از تحقیقات سینمایی شکل نگرفته و فعالیتهای انجامشده نیز غالباً پراکنده و فردی بوده است.»
وی افزود: «هرچند سازمانها و نهادهایی در ظاهر برای تقویت پژوهش سینمایی تأسیس شدهاند، اما در عمل نتوانستهاند جریان مؤثری ایجاد کنند.»
شهبا با اشاره به تجربههای خود در نگارش و ترجمه متون سینمایی گفت: «بخش عمده فعالیتهای من از سر علاقه و کنجکاوی شخصی بوده است، نه به سفارش یا حمایت نهادی خاص. این مسئله نشان میدهد پژوهشگر سینمایی در ایران بیش از هر چیز بر انگیزه فردی تکیه دارد، نه پشتیبانی سازمانی.»
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به شکاف میان دانشگاه و صنعت سینما بیان کرد: «این دو حوزه در ایران ارتباط مؤثری با یکدیگر ندارند. در بسیاری از کشورها نیز چنین ارتباط مستقیمی به معنای رایج وجود ندارد و نمیتوان انتظار داشت دانشگاهها مستقیماً نیرو برای صنعت سینما تربیت کنند.»
پیوند دادن دانشگاه به سینما از یک تفکر فرهنگی کلی سرچشمه گرفته است
وی اظهار داشت: «پیوند دادن دانشگاه به صنعت سینما بیشتر از یک تفکر فرهنگی کلی سرچشمه گرفته است تا نیاز واقعی. هر سال صدها دانشجو در رشتههای سینمایی فارغالتحصیل میشوند، اما ظرفیت تولید فیلم در کشور محدود است و نمیتوان انتظار داشت دانشگاه بهطور مستقیم برای چنین بازاری نیروی کار تربیت کند.»
شهبا تأکید کرد: «آموزش سینمایی باید در خدمت تربیت خلاقیت و تفکر باشد، نه اشتغالزایی فوری. اگر پیوندی میان دانشگاه و سینما شکل بگیرد، باید در سطح نظری و فکری باشد، نه صرفاً در قالب قراردادهای کاری.»
این نویسنده با اشاره به اهمیت برگزاری جایزه پژوهش سال سینمای ایران اظهار داشت: «چنین رویدادی میتواند انگیزهای برای دیده شدن پژوهشگران ایجاد کند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در این زمینه نقش تشویقی دارد، در حالی که ارزیابی و تعیین کیفیت مقالات و تحقیقات بر عهده وزارت علوم است.»
وی افزود: «در فضایی که پژوهشگران کمتر شناخته میشوند، همین دیده شدن اهمیت دارد. در کشوری که عموم مردم پژوهش نمیخوانند و رسانهها نیز کمتر به آن میپردازند، برگزاری جایزهای برای قدردانی از پژوهشگران میتواند نوعی اعتبار فرهنگی ایجاد کند.»
نباید از این جوایز انتظار تغییر بنیادی داشت
شهبا گفت: «نباید از این جوایز انتظار تغییر بنیادی داشت؛ همانگونه که جوایز سینمایی نیز تاکنون سبب تحول جدی در کیفیت فیلمها نشدهاند. با این حال، اثر روانی و انگیزشی این جوایز را نباید نادیده گرفت.»
این استاد دانشگاه با اشاره به نسبت میان نظریه و خلاقیت در فیلمنامهنویسی بیان کرد: «آگاهی از نظریهها ضروری است، اما نباید به دام آنها افتاد. تسلط بیش از حد بر نظریهها میتواند خلاقیت نویسنده را محدود کند. نویسنده باید قواعد را بشناسد تا بتواند آنها را بشکند.» بسیاری از فیلمهای موفق دنیا لزوماً از ساختار سهپردهای کلاسیک پیروی نمیکنند؛ مهم آن است که نویسنده بتواند روایت خاص خود را خلق کند.
شناخت نظریهها باید به رهایی از کلیشهها منجر شود
مترجم کتاب «فیلمنامهنویسی متفاوت» گفت: «این اثر بر همین نکته تأکید دارد و نشان میدهد فیلمنامهنویسی صرفاً تکرار الگوهای تثبیتشده نیست. به بیان دیگر، شناخت نظریهها باید به رهایی از کلیشهها منجر شود، نه وابستگی به آنها.»
وی در ادامه درباره نقش پژوهش در شیوه کار فیلمسازان نوگرا اظهار داشت: «برای متفاوت بودن، باید ابتدا دانست با چه چیزی تفاوت داریم. نوآوری بدون شناخت، به تکرار و ادعا تبدیل میشود. فیلمساز برای خلق فرم تازه باید به تاریخ سینما و تجربههای جهانی آگاه باشد؛ تنها در این صورت میتواند زبان شخصی خود را بیابد.»
شهبا ادامه داد: «وقتی یک فرم خاص موفق میشود، تکرار آن در آثار بعدی بهسرعت به کلیشه تبدیل میشود؛ نمونه آن را میتوان در تکرار برخی تجربههای موفق سینمای نوگرای ایران مشاهده کرد. در حالی که پژوهش میتواند از این تکرار جلوگیری کند.»
پژوهش در سینمای امروز ایران جایگاه چندانی ندارد
او تأکید کرد: «پژوهش، هرچند در سینمای امروز ایران جایگاه چندانی ندارد، اما برای آینده سینما حیاتی است. ممکن است اکنون فیلمسازان نیازی به پژوهش احساس نکنند، اما بدون مطالعه و تفکر، سینمای ایران در مسیر تکرار و سکون باقی خواهد ماند.»
وی تصریح کرد: «برگزاری رویدادهایی مانند جایزه پژوهش سال سینمای ایران میتواند آغازگر توجه دوباره به اهمیت تحقیق و مطالعه در عرصه سینما باشد. این توجه، هرچند در ابتدا جنبهای نمادین دارد، اما در بلندمدت میتواند به نهادینه شدن فرهنگ پژوهش در بدنه سینمای کشور کمک کند. پژوهش اگرچه امروز حلقه گمشده سینمای ایران است، اما بازگشت به آن تنها راه نجات و پویایی سینمای ملی در آینده خواهد بود.»
آیین پایانی هشتمین دوره جایزه پژوهش سال سینمای ایران، به دبیری علیرضا اسماعیلی، چهارشنبه ۱۰ دیماه در تالار رودکی برگزار میشود و از سالها تلاش محمد شهبا در حوزه پژوهش قدردانی خواهد شد.
نظر شما