احتمالاً این سؤال برای بسیاری پیش آمده که دعای ما چه تأثیری در روند جنگ دارد؟ این انفعال نیست که در برابر سلاح‌های کشنده آن‌ها ما به دعا متوسل شویم؟ در کجای تاریخ، کلمات زورشان به فلزات رسیده است؟ تکنولوژی پدیده با ارزشی است اما در این مقاله مختصر تلاش می‌کنیم خاستگاه قدرتی متفاوت را بررسی کنیم. قدرت امروز غرب حاصل محاسبه و ریاضیات است؛ کمی‌سازی طبیعت و جهان. و باید پذیرفت که این روش تحول بزرگی در نگاه انسان به حقیقت حاصل کرده است. قبل از این تحول، حقیقت در دست کلمات بود. کلمات کتاب مقدسِ انجیل که ترجمه لاتینی از اصل آرامی آن است که در دسترس ما نیست. یا کلمات عبری تورات یا عربی قرآن. این سه زبان عبری، آرامی و عربی هر سه از خانواده زبان‌های سامی هستند (بلومفيلد، 1379) و مؤمنان تصور می‌کنند که حقیقت و جهان نسبتی ناگسستنی با آن‌ها دارند.

در جهان قدیم حقیقت همچون زبان درک می‌شد و هر چه به عقب‌تر برگردیم این قضیه شدت بیشتری پیدا می کند، اگر آنقدر به عقب برگردیم که به دوره‌های اسطوره‌ای برسیم، به پیوند زبان و جهان یا کلمه و واقعیت پی می‌بریم، چرا که اصولاً اسطوره از جنس کلام و در عین حال خود جهان است. این برتری بی چون و چرای کلمه اولین بار با فیثاغورث دستخوش تغییر می‌شود و اعداد پا به عرصه تفسیر حقیقت می‌گذارند. فلسفه مولود همین صوری‌سازی و کمی‌سازی جهان است هر چند هنوز ساحت غیب و فراطبیعی نزد فلاسفه باستان از میان نرفته بود و لااقل نزد گرایش‌های افلاطونی، اعداد همچون هویت‌های مقدسی در جهان‌های متعالی‌تر حضور و تأثیر داشتند. اما برای جهان جدید که از رنسانس به این سو پایه‌ریزی شد، طبیعت اصل است، و هر چه بیرون از آن از درجه اهمیت ساقط می شود. گالیله در قرن 15 اعلام کرد که خداوند دو زبان دارد،  یکی لاتین کتاب مقدس و دیگری ریاضی که زبان طبیعت است (کاسیرر، 1393). گالیله آگاهانه ریاضیات را در کنار لاتین انجیلی قرار داد تا موازنه کلمه و عدد را تغییر دهد. همین کار را به نحو دیگری اسپینوزا در نقد الهیات وحیانی و به کرسی نشاندن نوعی الهیات عقلی و هندسی انجام داد. از آن روزگار به مرور کلمه به حاشیه رفت و این برتری عدد و محاسبات ریاضی بود که سرنوشت فهم ما از جهان را مشخص می‌کرد. نتیجه چنین نگاهی را همه ما می‌بینیم و با آن زندگی می‌کنیم. بیشتر رشته‌های فنی و حتی علوم انسانی که از روش‌های کمی بهره می‌برند حاصل چنین رویکردی هستند و تکنولوژی میوه آن است (رجوع کنید به مقاله «عصر تصویر جهان» از مارتین هایدگر).

اما آیا پیشروی ریاضیات و اعداد به معنی شکست کلمه است؟ تاریخ اندیشه جواب مثبتی به این سؤال نمی‌دهد، در قرن بیستم با رجوع دوباره به زبان، کلمات به عرصه فهم ما از حقیقت بازگشتند. هرچند این رجوع یکدست نبوده و گرایش‌های گوناگون به اشکال گوناگون به زبان رجوع کردند اما قرن بیستم به ما نشان داد چیزی در زبان وجود دارد که قابل حذف یا فروکاست به ریاضیات نیست. ضمن اینکه پیشتر شوپنهاور و نیچه و فروید مسیری را کوبیده بودند که نشان می‌داد عقل و تلویحاً اعداد در تصرف حقیقت، مطلق العنان نیستند و اراده هم در کنار عقل بازیگر زمین واقعیت و حقیقت است. از قضا کلمات در حالت‌های غیر منطقی مانند شعر و خطابه نسبتی با همین اراده دارند. و گویا از اراده نشأت گرفته‌اند. زبان دیگر نه‌فقط چون ابزاری میانجی برای فهم ما از جهان به کار می‌رود بلکه خود در به وجود آمدن حقیقت مدخلیت دارد. این انقلاب ویتگنشتاینی در فلسفه و اندیشه بود. از این نقطه تا آنچه کسانی چون هایدگر از فهمشان نسبت به زبان به عنوان «خانه وجود» یا گادامر به عنوان «وجود قابل فهم برای ما» می‌پنداشتند فاصله زیاد است اما نکته اینجاست که همه آن‌ها انگار به دوران اسطوره‌ای نزدیک می‌شوند. انگار کلمات و جهان دوباره به هم پیوند می‌خورند. ما در حال بازگشت به نقطه‌ای هستیم که از آن شروع کرده‌ایم، اقوام کهن تصور می‌کردند که جهان با کلمات الهی خلق شده است (اکو، 1402). 

آفرینش از طریق کلمات، مدلی است که قرآن هم آن را تأیید می‌کند (یس،82)، ذهن ریاضی امکان دارد این دست آیات را به شکلی تمثیلی و استعاره‌ای بفهمد اما می‌توان آن‌ها را کاملاً واقعی درک کرد. قرآن به‌عنوان کلام الله نه گزارشی از جهان که خود جهان است، مثلاً در سوره «روم»، پیروزی رومیان پیش‌بینی می‌شود (روم، 3) و سپس جهان به همین سمت می‌رود. «وحی» کلام نازل شده و «دعا» کلام بالارونده است. کلمات خدا بیش‌ترین سهم را در تشکیل جهان دارند اما کلمات انسانی نیز بی تأثیر نیستند. ما با کلماتمان اراده خود را بر جهان تحمیل می‌کنیم. و از خلال این اراده جهان را شکل می‌دهیم، از طرفی با دعا از خداوند درخواست می‌کنیم تا اراده او را هم جهت با اراده خود قرار دهیم. و اگر در تشخیص اراده الهی درست گام برداریم کلماتمان جهان را زیر و رو خواهند کرد. کلمات را دست کم نگیریم.

محمدحسین پسیان ـ پژوهشگر و مدرس دانشگاه صداوسیما

__________________________________

*سوره یس آیه82: إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَن يَقُولَ لَهُ كُن فَيَكُونُ؛ ﺷﺄﻥ ﺍﻭ ﺍﻳﻦ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻮﻥ ﭘﺪﻳﺪآمدن چیزی را اراده ﻛﻨﺪ، ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺁﻥ ﻣﻰﮔﻮﻳﺪ: ﺑﺎﺵ، ﭘﺲ ﺑﻲ ﺩﺭﻧﮓ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﻣﻰﺷﻮﺩ.

*سوره روم آیه 3: فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ؛ ﺩﺭ ﻧﺰﺩﻳﻚ‌ﺗﺮﻳﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ [ﺧﻮﺩ ﺑﻪ ﺣﺠﺎﺯ ﻛﻪ ﻧﻮﺍﺣﻲ ﺷﺎم ﺍﺳﺖ]، ﻭ ﺁﻧﺎﻥ ﭘﺲ ﺍﺯ ﻣﻐﻠﻮﺏ ﺷﺪﻧﺸﺎﻥ ﺑﻪ ﺯﻭﺩی ﭘﻴﺮﻭﺯ ﺧﻮﺍﻫﻨﺪ ﺷﺪ.

منابع:

قرآن حکیم

اکو، امبرتو (1402)، در جست‌وجوی زبان کامل. ترجمه پیروز ایزدی.

بلومفيلد، لئونارد (1379)، زبان، ترجمه علی محمد حق‌شناس.

کاسیرر، ارنست (1393)، فرد و کیهان در فلسفه رنسانس. ترجمه یدالله موقن.

این یادداشت در شماره دوم ویژه‌نامه «فتح‌ گفتار» منتشر شده است.