رویانیوز :: به نقل از روابط‌عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی: علیرضا قاسم‌خان تهیه‌کننده، کارگردان، پژوهشگر و نویسنده در یادداشتی درباره کتاب تازه‌اش نوشته‌است: کتاب «نخستین گام‌های تاریخ سینمای ایران در دوران قاجار» پژوهشی‌است درباره آغاز شکل‌گیری سینما در ایران و نخستین مواجهه جامعه ایرانی با این پدیده مدرن. سینمای ایران، با وجود تاریخ نسبتاً کوتاهش، مسیری پر فرازونشیب را پیموده و همواره پرسش‌هایی درباره خاستگاه، پیشگامان و نخستین تصاویر ثبت‌شده آن مطرح بوده‌است.

این کتاب با تمرکز بر دوران سلطنت مظفرالدین‌شاه قاجار، به بررسی نخستین فیلم‌های ضبط‌شده در ایران می‌پردازد؛ آثاری که به همت میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی ثبت شدند و سال‌ها در آرشیو کاخ گلستان از نگاه پژوهشگران دور مانده بودند تا اینکه با کشف و مرمت آن‌ها در دهه هشتاد خورشیدی، افق تازه‌ای در شناخت تاریخ سینمای ایران گشوده شد.

علیرضا قاسم‌خان پژوهشگر و فیلم‌ساز، با رویکردی مبتنی بر تاریخ‌نگاری نو، تصاویر باقی‌مانده از آن دوران را در پیوند با اسناد تاریخی تحلیل می‌کند و از خلال آن‌ها، مخاطب را با لایه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی عصر قاجار آشنا می‌سازد؛ از سفرهای سلطنتی و آیین‌های رسمی گرفته تا زندگی روزمره مردم، نمایش‌های خیابانی، رخدادهای اجتماعی و نشانه‌هایی از تحولات فکری هم‌زمان با جنبش مشروطه.

کتاب همچنین به نمونه‌هایی جذاب از این تصاویر می‌پردازد که هر یک سندی زنده از زیست اجتماعی آن دوران به‌شمار می‌آیند؛ از صحنه‌های شهری و رفت‌وآمد مردم تا بازنمایی آیین‌ها، نمایش‌ها و مناسبات قدرت. افزون بر این، دو ضمیمه پژوهشی نیز در پایان کتاب گنجانده شده‌است: نخست، مطالعه‌ای تطبیقی درباره فهرست فیلم‌های اولیه سینمای ایران؛ دوم، گفتاری از زنده‌یاد اکبر عالمی درباره مرمت این آثار. 

اهمیت این کتاب در آن است که به بررسی یکی از کمتر مطالعه‌شده‌ترین مقاطع تاریخ سینمای ایران می‌پردازد؛ دوره‌ای که در آن سینما نه‌تنها به‌عنوان یک فناوری نوظهور وارد ایران شد، بلکه به‌صورت ناخواسته به ثبت تصویری زندگی اجتماعی و تحولات تاریخی عصر قاجار انجامید. اهمیت این پژوهش در آن است که تصاویر اولیه سینمای ایران را از سطح اسناد صرفاً تاریخی یا هنری فراتر برده و آن‌ها را به‌مثابه منابعی معتبر برای تحلیل تاریخ اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مورد مطالعه قرار می‌دهد.

کتاب با پیوند دادن فیلم‌های باقی‌مانده با اسناد تاریخی، امکان بازخوانی دقیق‌تر مناسبات قدرت، آیین‌های اجتماعی، زندگی روزمره و فضای فکری منتهی به جنبش مشروطه را فراهم می‌کند. این رویکرد میان‌رشته‌ای، سینما را به‌عنوان ابزار شناخت تاریخ مطرح کرده و خلأیی پژوهشی در حوزه مطالعات تصویری ایران را پوشش می‌دهد.

بدین‌ترتیب، اثر حاضر نه‌تنها به غنای تاریخ‌نگاری سینمای ایران کمک می‌کند، بلکه افقی تازه برای استفاده از منابع تصویری در پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی می‌گشاید.

کتاب «نخستین گام‌های تاریخ سینمای ایران دوران قاجار» چند دستاورد علمی مهم را در حوزه مطالعات سینمایی و تاریخ اجتماعی ایران ارائه می‌دهد: اول، تحلیل نظام‌مند نخستین فیلم‌های ثبت‌شده در ایران به‌عنوان اسناد تصویری تاریخی و دوم، به‌کارگیری رویکرد تاریخ‌نگاری نو برای خوانش تصاویر و پیوند دادن آن‌ها با بستر اجتماعی و فرهنگی عصر قاجار.

از دیگر دستاوردهای اثر، بازسازی زمینه‌های تاریخی تولید این تصاویر، ارائه چارچوب تحلیلی برای مطالعه سینما به‌مثابه منبع تاریخ اجتماعی، و فراهم آوردن مطالعه‌ای تطبیقی درباره فهرست فیلم‌های اولیه سینمای ایران است. همچنین پرداختن به فرآیند مرمت این آثار، بُعدی آرشیوی و مستندسازانه به پژوهش می‌افزاید.

این مجموعه دستاوردها، کتاب را به منبعی مرجع برای پژوهشگران تاریخ سینما، مطالعات فرهنگی و تاریخ اجتماعی تبدیل می‌کند. این اثر در ۲۳۷ صفحه منتشر شده و تلاشی چندساله برای بازخوانی تصویری یکی از مهم‌ترین مقاطع شکل‌گیری سینمای ایران به‌شمار می‌آید.